در این مقاله از مقاله‌های فنی مهندسی توان توضیح می‌دهیم که علت خرابی یاتاقان الکتروموتور بر اثر تزریق بیش از حد گریس چیست و چرا این خطا می‌تواند به‌جای بهبود روانکاری، خودِ یاتاقان و حتی بخش‌های داخلی موتور را در معرض خرابی قرار دهد. پاسخ کوتاه این است که پرگریسی فضای آزاد یاتاقان را کم می‌کند، اصطکاک ویسکوز و دمای کاری را بالا می‌برد و در الکتروموتور حتی می‌تواند گریس را به داخل موتور و سیم‌پیچ‌ها براند.
پرگریسی دقیقاً چه اتفاقی در یاتاقان می‌اندازد؟
یکی از خطاهای آسیب‌زا در سرویس یاتاقان، روانکاری بیش‌ازحد است. در این حالت، به‌جای تشکیل لایه مناسب روانکار، مقاومت داخلی یاتاقان بالا می‌رود، دما افزایش پیدا می‌کند و ممکن است به آب‌بندها آسیب برسد. همین افزایش دما و اصطکاک، زمینه سایش چسبان و در نهایت گیرپاژ را فراهم می‌کند. در الکتروموتورها این مسئله حساس‌تر است، چون گریس اضافه می‌تواند از مسیرهای داخلی به سمت بخش‌های الکتریکی رانده شود.
چرا الکتروموتور از این خطا بیشتر آسیب می‌بیند؟
برای بلبرینگ الکتروموتور مقدار گریس باید مطابق محاسبه و دستورالعمل سازنده کنترل شود؛ پرگریسی و نفوذ روانکار به نواحی الکتریکی از خطرهای مهم سرویس نادرست هستند. همچنین گریس پیشنهادی برای این کاربرد، پلی‌اوره یا لیتیوم‌کمپلکس با درجه قوام NLGI 2 ذکر شده است. بنابراین در موتور، مسئله فقط خود یاتاقان نیست؛ مهاجرت گریس به داخل پوسته یا سمت سیم‌پیچ نیز می‌تواند به خرابی زودهنگام منجر شود.
زنجیره خرابی از تزریق زیاد تا ازکارافتادن
زنجیره فنی این عیب معمولاً چنین است: مقدار گریس از نیاز واقعی بیشتر می‌شود، فضای خالی یاتاقان کمتر می‌شود، در نتیجه مقاومت چرخش و اصطکاک ویسکوز بالا می‌رود، دمای کاری افزایش می‌یابد و بار حرارتی بیشتری به آب‌بندها و خود گریس وارد می‌شود. اگر این وضعیت در یاتاقان‌های پرسرعت رخ دهد، پرگریسی شدید می‌تواند در یاتاقان‌های پرسرعت با افزایش گرما و آسیب آب‌بند، خرابی را تسریع کند. پس خرابی فقط یک پدیده مکانیکی نیست؛ ترکیبی از گرمایش، تخریب روانکار و آلودگی ثانویه است.
چه نشانه‌هایی کمک می‌کند پرگریسی را از سایر عیب‌ها جدا کنیم؟
نشانه‌های ظاهری و آزمایشگاهی گریس مصرفی می‌توانند راهنمای تشخیص باشند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی قطعی نیستند. بوی سوختگی می‌تواند نشانه داغ‌شدن غیرعادی گریس باشد، اما در کم‌گریسی یا خرابی مکانیکی نیز ممکن است مشاهده شود. تیره یا سیاه‌شدن گریس ممکن است از اکسیداسیون، دمای زیاد، ذرات سایشی یا گردوغبار باشد. نرم و آبکی‌شدن گریس می‌تواند ناشی از شکست ساختار، اختلاط ناسازگار یا آب باشد. اگر گریس در خروجی تفکیک روغن زیادی داشته باشد یا از آب‌بندی بیرون زده باشد، احتمال پرگریسی یا ماندگاری طولانی گریس در خط بیشتر می‌شود.
روش تشخیص ایمن و اصلاحی
برای تشخیص، ابتدا باید وضعیت دما، صدا و ارتعاش بررسی شود و سپس گریس مصرفی از نظر ظاهر و آلودگی کنترل گردد. اگر الکتروموتور داغ شده است، بازدید آب‌بند و نشانه‌های بیرون‌زدگی گریس مهم است. پایش روند دما، ارتعاش و فراصوت در کنار بررسی ذرات سایشی و آلودگی گریس به تشخیص زودهنگام خرابی کمک می‌کند. اقدام اصلاحی معمول، توقف ایمن تجهیز، جلوگیری از تزریق مجدد بی‌برنامه، بازدید یاتاقان و کنترل وضعیت آب‌بند است. اگر نشانه‌های سوختگی، تغییر شدید رنگ یا خروج غیرعادی گریس دیده شود، ادامه کار بدون بررسی فنی ریسک خرابی بیشتر دارد.
در عمل چه چیزی را نباید از روی قاعده عمومی حدس زد؟
مقدار دقیق تزریق، دوره روانکاری، حجم تخلیه و میزان پرشدگی محفظه برای هر مدل موتور متفاوت است. در یاتاقان الکتروموتور، گریس باید به میزان کنترل‌شده و متناسب با سرعت، بار و دمای کار تزریق شود؛ تعیین مقدار با دستورالعمل سازنده است. بنابراین برای یک موتور مشخص، عدد تزریق و دوره سرویس باید از دستورالعمل سازنده همان موتور یا یاتاقان گرفته شود؛ در غیر این صورت، تزریق بیش از حد می‌تواند خودش منشأ خرابی شود.
برای مرور اصول مرتبط با دسته روانکاری و نقش گریس در یاتاقان‌های صنعتی، مطالعه‌ی مقالات این بخش می‌تواند دید دقیق‌تری درباره انتخاب گریس و تشخیص خرابی بدهد.
جمع‌بندی فنی برای تعمیرکار و بهره‌بردار
خرابی یاتاقان الکتروموتور بر اثر تزریق بیش از حد گریس معمولاً از مسیر پرگریسی رخ می‌دهد: افزایش اصطکاک ویسکوز، بالا رفتن دما، آسیب به آب‌بند و در نهایت رانده‌شدن گریس به داخل موتور یا سیم‌پیچ. در الکتروموتور، این خطا به‌ویژه حساس است زیرا حجم بیش از حد گریس می‌تواند به آب‌بند فشار وارد کند و در برخی طراحی‌ها به نواحی داخلی موتور راه یابد. تشخیص درست فقط با یک نشانه انجام نمی‌شود؛ باید دما، صدا، ارتعاش، وضعیت آب‌بند و ظاهر گریس را با هم دید و سپس بر اساس داده همان تجهیز، سرویس اصلاحی انجام داد.
جمع‌بندی نهایی
اگر گریس بیش از حد به یاتاقان الکتروموتور تزریق شود، نتیجه معمولاً بهبود روانکاری نیست بلکه پرگریسی، افزایش دما، تشدید اصطکاک ویسکوز و در مواردی رانده‌شدن گریس به داخل موتور است. به همین دلیل، در الکتروموتورها باید مقدار گریس را بسیار محدود، سازگار با سرعت و دمای کار، و مطابق دستورالعمل همان تجهیز انتخاب کرد. در عمل، پایش هم‌زمان دما، ارتعاش، صدا و وضعیت آب‌بند بهترین راه برای تشخیص زودهنگام این عیب است و از تکرار تزریق بی‌برنامه جلوگیری می‌کند.